A duhet Shqipëria të krijojë incentiva për ndërtesat e qëndrueshme?
A duhet Shqipëria të krijojë incentiva për ndërtesat e qëndrueshme? Një analizë mbi LEED, BREEAM, EDGE, CPE, politikat fiskale dhe të ardhmen e arkitekturës së gjelbër.
ARKITEKTURË E QËNDRUESHME & INOVACION URBAN
Author: Orges Deraj Role: Architect & Urban Planner | Founder of ODDA Website: orgesderaj.com | odda.space
8/10/20265 min read
A duhet Shqipëria të krijojë incentiva për ndërtesat e qëndrueshme?
Nga detyrimi për eficiencë energjetike, drejt një politike që shpërblen performancën
Kur flasim për klimën, qytetet dhe të ardhmen e zhvillimit urban, ndërtesat janë një pjesë e madhe e problemit — por edhe një pjesë shumë e rëndësishme e zgjidhjes.
Mënyra si projektojmë, ndërtojmë, përdorim dhe mirëmbajmë ndërtesat ndikon drejtpërdrejt në konsumin e energjisë, përdorimin e ujit, materialet, emetimet e karbonit, shëndetin e përdoruesve dhe cilësinë e jetës në qytet.
Prandaj pyetja nuk duhet të jetë më vetëm:
“A e plotëson ndërtesa minimumin ligjor?”
Por edhe:
“Sa mirë performon realisht kjo ndërtesë gjatë gjithë ciklit të saj të jetës?”
Këtu hyjnë sistemet ndërkombëtare të certifikimit të qëndrueshmërisë.
Çfarë janë certifikimet e ndërtesave të qëndrueshme?
Në shumë vende të botës, ndërtesat nuk vlerësohen më vetëm nga pamja, vendndodhja apo sipërfaqja e ndërtimit. Ato vlerësohen edhe nga performanca e tyre.
Disa nga sistemet më të njohura janë:
LEED – Leadership in Energy and Environmental Design
Një nga sistemet më të përdorura globalisht. Vlerëson energjinë, ujin, materialet, transportin, vendndodhjen, cilësinë e ambientit të brendshëm dhe performancën e përgjithshme të objektit.
BREEAM – Building Research Establishment Environmental Assessment Method
Sistem britanik dhe një nga më të vjetrit në botë. Vlerëson energjinë, ujin, materialet, mbetjet, ekologjinë, shëndetin, menaxhimin dhe ndotjen.
EDGE – Excellence in Design for Greater Efficiencies
Një sistem i zhvilluar nga IFC, pjesë e World Bank Group, me fokus praktik te reduktimi i konsumit të energjisë, ujit dhe energjisë së mishëruar në materiale. Për tregje si Shqipëria, EDGE është veçanërisht interesant sepse është më i thjeshtë, më praktik dhe më i lidhur me eficiencën reale.
DGNB
Sistem gjerman që e trajton qëndrueshmërinë në mënyrë të gjerë: mjedis, ekonomi, teknikë, cilësi sociale dhe performancë gjatë ciklit të jetës.
WELL Building Standard
Ndryshe nga sistemet që fokusohen kryesisht te impakti mjedisor, WELL vendos në qendër njeriun: ajrin, ujin, dritën, komfortin termik, lëvizjen dhe mirëqenien.
Këto certifikime nuk janë thjesht etiketa “green”. Ato janë mënyra për të matur nëse një ndërtesë është realisht më eficiente, më e shëndetshme, më e vlefshme dhe më e përgjegjshme ndaj mjedisit.
Shqipëria është ende në fazën e parë
Edhe Shqipëria ka nisur të ketë shembuj të rëndësishëm.
Downtown One në Tiranë është referuar si ndërtesa e parë LEED Gold në Shqipëri.
Park Avenue Tower ka arritur nivelin BREEAM Excellent.
Vlora Marina është ndër projektet e para në vend me EDGE Design Stage Certification.
Këto janë hapa pozitivë. Tregojnë se tregu shqiptar ka kapacitet të zhvillojë projekte që synojnë standarde ndërkombëtare.
Por realiteti është se këto raste janë ende të pakta. Në Shqipëri, certifikimi i qëndrueshmërisë mbetet kryesisht i lidhur me projekte të mëdha, me investitorë të fuqishëm ose me zhvillime që kërkojnë pozicionim më të lartë në treg.
Sfida është kjo:
Si mund ta kthejmë ndërtesën e qëndrueshme nga përjashtim në standard tregu?
CPE është bazë, por jo mjaftueshëm
Shqipëria ka legjislacion për performancën energjetike në ndërtesa dhe sistemin e Certifikatës së Performancës së Energjisë – CPE.
Kjo është një bazë e rëndësishme.
Por duhet bërë një dallim i qartë:
CPE nuk është LEED.
CPE nuk është BREEAM.
CPE nuk është EDGE.
Certifikata e performancës së energjisë fokusohet kryesisht te aspekti energjetik i ndërtesës. Ndërsa sistemet ndërkombëtare të qëndrueshmërisë shkojnë shumë më gjerë: ujë, materiale, karbon i mishëruar, biodiversitet, mbetje, mobilitet, cilësi e ajrit, shëndet, menaxhim kantieri dhe cikël jete.
Pra, baza ligjore ekziston.
Por ende mungon një sistem real shpërblimi për projektet që shkojnë përtej minimumit ligjor.
Problemi kryesor është ekonomik
Le të marrim dy zhvillues.
I pari ndërton një objekt që plotëson minimumin ligjor.
I dyti investon më shumë në fasadë eficiente, sisteme pasive, hijezim, energji të rinovueshme, rikuperim uji, gjelbërim, materiale më të mira, monitorim konsumi dhe certifikim ndërkombëtar.
Pyetja është shumë e thjeshtë:
Çfarë përfitimi konkret merr zhvilluesi i dytë nga sistemi publik?
Sot, përgjigjja është: shumë pak.
Dhe këtu duhet të ndryshojë politika.
Nëse duam që arkitektët, ndërtuesit dhe zhvilluesit ta përqafojnë realisht arkitekturën e qëndrueshme, nuk mjafton t’u themi se “është gjëja e duhur”. Duhet ta bëjmë edhe ekonomikisht të arsyeshme.
Çfarë mund të bëjë Shqipëria?
Një model realist nuk duhet të nisë duke e bërë LEED, BREEAM apo EDGE të detyrueshëm për çdo objekt.
Por duhet të nisë duke shpërblyer performancën që tejkalon minimumin ligjor.
Disa masa konkrete mund të jenë:
1. Ulje e taksës së ndikimit në infrastrukturë
Projektet që arrijnë nivele të caktuara certifikimi mund të përfitojnë ulje të kontrolluar të taksës së ndikimit në infrastrukturë. Jo si favor, por si shpërblim për një ndërtesë që konsumon më pak, ndot më pak dhe krijon më shumë vlerë afatgjatë.
2. Procedurë “Green Fast Track” për lejet
Projektet që dorëzohen me certifikim ose pre-certification sipas një sistemi të njohur ndërkombëtar mund të përfitojnë trajtim të përshpejtuar administrativ.
Jo më pak kontroll.
Por më pak vonesa.
Koha është kosto reale për zhvilluesin.
3. Lehtësim i përkohshëm i taksës së pronës
Ndërtesat që provojnë performancë të lartë pas përfundimit mund të përfitojnë ulje të përkohshme të taksës së pronës për disa vite.
Kjo do ta lidhte performancën jo vetëm me projektin, por edhe me përdorimin real të ndërtesës.
4. Financim më i favorshëm
Bankat mund të inkurajohen të trajtojnë ndërtesat e certifikuara si green assets, me kushte më të mira kredie.
Në momentin kur performanca e ndërtesës ndikon në koston e financimit, qëndrueshmëria fillon të bëhet pjesë e llogarisë financiare të investitorit.
5. Standarde më të larta për ndërtesat publike
Shteti dhe bashkitë duhet të japin shembullin.
Ndërtesat e reja publike, mbi një prag të caktuar investimi, duhet të kërkojnë më shumë se minimumi energjetik. Ato duhet të jenë modele të performancës, eficiencës dhe cilësisë së ambientit.
6. Regjistër Kombëtar i Ndërtesave të Gjelbra
Shqipëria duhet të ketë një regjistër publik ku evidentohen ndërtesat me certifikime si LEED, BREEAM, EDGE, DGNB, WELL, CPE A/A+, Zero Energy apo Zero Carbon.
Transparenca krijon reputacion.
Reputacioni krijon konkurrencë.
Konkurrenca rrit cilësinë.
Nga marketing në model biznesi
Sot një zhvillues pyet:
“Sa më kushton certifikimi?”
Por sistemi duhet ta çojë gradualisht te pyetja tjetër:
“Sa humbas nëse nuk e bëj?”
Kur një ndërtesë e qëndrueshme merr financim më të lirë, leje më të shpejtë, taksim më të favorshëm, konsum më të ulët dhe vlerë më të lartë në treg, qëndrueshmëria pushon së qeni thjesht ideal.
Ajo bëhet model biznesi.
Dhe pikërisht atëherë ndryshimi fillon të ndodhë në shkallë të gjerë.
Përfundim
Arkitektura e qëndrueshme nuk duhet parë si luks. Nuk është vetëm një zgjedhje estetike, një certifikatë për marketing apo një element shtesë për projekte të mëdha.
Ajo është investim në qëndrueshmëri, vlerë dhe cilësi jete.
Shqipëria i ka tashmë disa shembuj që tregojnë se kjo është e mundur. Tani sfida është që këto raste të mos mbeten përjashtime.
Duhet të krijojmë një sistem ku performanca e mirë nuk vetëm kërkohet, por edhe shpërblehet.
Ndërtesat e qëndrueshme nuk janë vetëm e ardhmja e arkitekturës. Janë një mënyrë më e zgjuar për të ndërtuar qytetet e së nesërmes.
Orges Deraj
Architect & Urban Planner
Founder, ODDA – Orges Deraj | Design & Architecture
orgesderaj.com | odda.space